Bouwknopen in EPB: de drie opties en wat uw keuze kost

Bouwknopen zijn het onderdeel van een EPB-dossier waar de grootste stille verliezen zitten. Niet omdat de detaillering slecht is, maar omdat er geen keuze gemaakt wordt en de software dan terugvalt op de zwaarste aanname. Dat verschil kan enkele S-peilpunten en een pak E-peilpunten bedragen, zonder dat er ook maar één millimeter isolatie bijkomt.

Dit artikel gaat over woningbouw: de EPW-eenheid, de gewone wooneenheid met een S-peileis en een E-peileis. Bij niet-residentiële eenheden en bij industrie werkt hetzelfde mechanisme, maar het slaat daar op andere resultaten neer. Dat verschil komt verderop aan bod.

Wat een bouwknoop is

EPB-Pedia omschrijft een bouwknoop als elke onderbreking of dikteverandering in de isolatieschil, of elke plaats waar twee scheidingsconstructies samenkomen. De isolatieschil is het geheel van alle isolatielagen die het beschermd volume omhullen. Waar de isolatielaag gewoon doorloopt en niet onderbroken is, is er dus geen bouwknoop.

Er zijn twee soorten. Een lineaire bouwknoop is lijnvormig: de aansluiting van uw vloer op de buitenmuur, de dakrand, de raamdorpel, de deuraanslag. Een puntbouwknoop is puntvormig: één doorboring van de isolatielaag.

Er hangt één maat aan die definitie waar in de praktijk vaak over gediscussieerd wordt. Is de maximale afstand van de onderbreking of dikteverandering groter dan 40 cm, dan is het geen bouwknoop meer, maar een afzonderlijke scheidingsconstructie van het verliesoppervlak. Die krijgt dan een eigen U-waarde en telt mee in de gewone toets aan de maximale U-waarden.

Let ook op wat de definitie niet doet: ze geeft geen bouwfysisch oordeel. Ze somt op waar een bouwknoop kan zitten, niet of hij goed of slecht is. Dat oordeel valt pas in de volgende stap.

EPB-aanvaard of niet

Naargelang een bouwknoop meer of minder koudebrugarm is uitgevoerd, is hij EPB-aanvaard of niet-EPB-aanvaard. Een EPB-aanvaarde bouwknoop is er een waarvan de detaillering zo is dat er geen ongeoorloofd warmteverlies optreedt.

Er zijn twee wegen om daar te komen, en ze staan naast elkaar:

• de bouwknoop voldoet aan één van de drie basisregels voor een koudebrugarm detail;
• of de bouwknoop haalt de grenswaarde: Ψe is kleiner dan of gelijk aan Ψe,lim.

Aan beide voorwaarden tegelijk voldoen hoeft dus niet. Het is perfect mogelijk dat een bouwknoop de grenswaarde haalt maar aan geen enkele basisregel voldoet, of net omgekeerd. In beide gevallen is het een EPB-aanvaarde bouwknoop.

Twee zaken die daarbij horen. Puntbouwknopen zijn nooit EPB-aanvaard. En het begrip EPB-aanvaard bestaat alleen binnen optie B. Rekent u met optie A, dan is de vraag of een knoop aanvaard is voor de berekening niet relevant.

De drie opties

Voor bouwaanvragen vanaf 1 januari 2018 kent de regelgeving drie manieren om de invloed van bouwknopen in te rekenen. De invloed wordt telkens verwerkt als een toeslag op de U-waarden van het verliesoppervlak.

Over de bovengrens van optie C is EPB-Pedia zelf niet eenduidig: de overzichtspagina noemt een bereik tot 0,26 W/m²K, de pagina over optie C zelf en het bijhorende schema noemen 0,20 W/m²K. Reken die bovengrens dus niet exact vooraf uit; wat vaststaat, is dat optie C minstens tweemaal de toeslag van optie B oplevert.

De keuze wordt gemaakt per EPB-eenheid, niet per project. Bij een appartementsgebouw kunt u dus voor de ene wooneenheid met optie B rekenen en voor de andere met optie C, al is dat in de praktijk zelden nuttig.

Bij optie A bestaan twee subvarianten. U kunt elke knoop apart inrekenen met een Ψe-waarde per lopende meter lineaire bouwknoop en een Χe-waarde per puntbouwknoop, waarbij een temperatuurreductiefactor b rekening houdt met de verminderde warmtestroom naar grond, kelder, kruipruimte of aangrenzende onverwarmde ruimte. Of u laat het gebouw in zijn geheel driedimensionaal doorrekenen. Die tweede weg is arbeidsintensief en vergt gespecialiseerde software; voor een gewone woning is ze zelden de moeite.

Wat de keuze doet met uw peilen

Bij een EPW-eenheid, dus een wooneenheid, werkt de bouwknopentoeslag door in:

• het S-peil, rechtstreeks via de transmissieverliezen van de schil;
• het E-peil, via de verwarmings- en koelbehoefte;
• de oververhittingsindicator.

Bij een niet-residentiële eenheid slaat het neer op het E-peil via de verwarmings- en koelbehoefte, en bij industrie op het K-peil. Wat die peilen precies zijn en op welk gebouw ze slaan, staat in E-peil, S-peil en K-peil.

Eén detail met een scherpe rand: de forfaitaire toeslag van optie C telt niet mee in de berekening van de koelbehoefte en de oververhittingsindicator. Optie C maakt uw S-peil en E-peil dus slechter, maar corrigeert uw oververhittingsrisico niet mee. Wie op de grens van de 6.500 Kh zit, wint met optie C dus niets aan die kant.

EPB-Pedia is uitzonderlijk expliciet over hoe optie C gebruikt hoort te worden: het is niet wenselijk dat de verslaggever optie C kiest als gemakkelijkste weg. Heeft het ontwerpteam de meeste bouwknopen koudebrugarm ontworpen en uitgevoerd, dan is optie B de efficiëntste rapporteringsmethode. Wij kiezen daarom nooit blind optie C, maar leggen de vergelijking op tafel.

Wat geen enkele optie doet: u vrijpleiten. De regelgeving stelt uitdrukkelijk dat ook optie A, B en C het bouwteam op geen enkele manier ontslaan van de verantwoordelijkheid om het risico op condensatie en schimmelvorming tot een minimum te beperken. De EPB-berekening is een rekenkundige benadering van het warmteverlies, geen bouwfysische keuring van uw detail.

Wat u moet aanleveren

Hier zit de praktische kern, en ze is verrassend eenvoudig: stavingsstukken zijn alleen nodig voor de EPB-aanvaarde bouwknopen. Om aan te tonen dat een knoop níet aanvaard is, hoeft u niets te bewijzen. Dat is meteen ook de reden waarom optie C zo weinig werk vraagt, en zoveel kost.

Een goede staving bevat de as-builtafmetingen en de gebruikte materialen van de betrokken bouwknoop. De regelgeving legt geen vorm op: de verslaggever bepaalt zelf hoe hij zijn rapportering onderbouwt. In de praktijk gebeurt de beoordeling langs drie wegen, in overleg met de architect:

• de basisregels toetsen aan een as-builtdetail;
• een gevalideerde numerieke berekening;
• de gegevens van een bouwknoopatlas.

Bij die laatste weg hoort een voorwaarde die geregeld over het hoofd gezien wordt. Een atlasdetail geldt alleen binnen de randvoorwaarden die de atlas zelf vermeldt: afmetingen, lambdawaarden en materialen op de werf moeten daarmee overeenstemmen. Wijkt de uitvoering af, dan valt de staving weg.

Weet dat de architect niet verplicht is om details van alle bouwknopen aan te leveren. Uitvoeringsdetails behoren tot zijn intellectuele eigendom. Wat hij wel kan doen, en wat het dossier enorm vooruithelpt, is doorgeven voor welke bouwknopen hij géén EPB-aanvaarde oplossing heeft. Voor die knopen geldt dan de waarde bij ontstentenis, en de lengte, het aantal en het type zijn gewoon van de plannen af te lezen: een geveldrager boven een venster, een deurdorpel, een garagepoortomlijsting, een dorpel.

Nog één waarschuwing over bewijsmateriaal. Een foto kan verhelderen hoe iets uitgevoerd is, maar een foto is geen sluitend stavingsstuk voor een EPB-aanvaarde bouwknoop: afmetingen en materiaalsoort zijn er zelden op af te lezen. Welke stukken wel standhouden, staat in geldige stavingsstukken.

Maak de afspraak vooraf, niet achteraf

Verslaggever, architect en aangifteplichtige spreken het best vóór de start af welke optie voor het project het meest aangewezen is en welke gegevens daarvoor nodig zijn. Wie dat gesprek uitstelt tot de aangifte, staat voor een voldongen feit: de muren zitten dicht, de details zijn niet gedocumenteerd, en optie C is dan het enige wat overblijft.

Ook vakgenoot mijnepb.be behandelt dit onderwerp, in een artikel over bouwknopen in Trisco.

Wij nemen die afweging standaard mee in onze EPB-verslaggeving en leggen bij de start vast welke details we nodig hebben. Architecten en aannemers die enkel de rekenkant willen uitbesteden, kunnen bij ons terecht via onderaanneming.

Wilt u weten wat de keuze tussen optie B en optie C op úw project betekent, loop dan de offerte-configurator door of neem contact op met een schets van uw gevelopbouw.