Systeem A, B, C of D: welk ventilatiesysteem past bij welk project?

Bij nieuwbouw en bij een ingrijpende energetische renovatie moet er een volledig ventilatiesysteem in het gebouw komen. Bij een gewone renovatie volstaan toe- en of afvoervoorzieningen. Welke letter het wordt, ligt vast vóór de eerste steen en bepaalt de rest van uw ventilatiedossier.

Dit artikel is geschreven vanuit woningbouw. De vier systemen bestaan voor alle bestemmingen, maar de debieten, het kwaliteitskader en de combinatieregel hieronder zijn residentieel begrensd. Voor niet-residentiële en industriële projecten gelden andere debietregels, gebaseerd op bezetting en gebruiksoppervlakte.

Vier systemen, twee bewegingen

De Belgische ventilatienorm NBN D50-001 onderscheidt vier systemen. Het verschil zit uitsluitend in twee bewegingen: hoe verse lucht binnenkomt en hoe vervuilde lucht buitengaat. Elke beweging gebeurt natuurlijk of mechanisch.

In alle vier verloopt de doorstroming tussen de ruimten via roosters in binnenwanden of binnendeuren, of via spleten onder de deuren. Het principe is telkens hetzelfde: verse lucht naar de droge ruimten, doorstroom via de tussenruimten, afvoer uit de natte ruimten. Die richting is geen ontwerpvoorkeur maar de kern van de eis, en ze legt beperkingen op aan deurdoorgangen en kanaaltracés. Hoeveel lucht elke ruimte moet krijgen of afvoeren, staat in de debieteisen per ruimte.

Geen enkel systeem is verboden

Dat is de eerste misvatting die opgeruimd mag worden. EPB-Pedia legt geen verbod op een van de vier systemen: A, B, C en D zijn alle vier toegelaten. Systeem B wordt wel beschreven als theoretisch mogelijk maar in de praktijk zelden toegepast.

Er is één afrading, en die komt uit de norm en niet uit de EPB-regelgeving: systeem A wordt afgeraden bij appartementsgebouwen. Die afrading vervalt wanneer er technische voorzieningen zijn die de kans op terugstroming van de ene wooneenheid naar de andere voldoende beperken, of wanneer iedere wooneenheid over eigen individuele afvoerkanalen beschikt. Bij eengezinswoningen speelt ze niet.

Wat u bij nieuwbouw van een woning niet mag doen: mengen

Per wooneenheid, dus per eengezinswoning, appartement of studio, mogen verschillende ventilatiesystemen niet gecombineerd worden. Gebeurt dat toch, dan wordt enkel het debiet meegerekend van het systeem dat het grootste aandeel van het minimaal vereiste debiet levert. De rest van uw investering telt dan niet mee.

Let op het toepassingsgebied van die regel: ze geldt bij nieuwbouw van residentiële eenheden, voor bouwaanvragen vanaf 1 januari 2021. Bij renovatie en bij een ingrijpende energetische renovatie formuleert EPB-Pedia het uitdrukkelijk als een aanbeveling en niet als een eis, omdat de eis in bepaalde renovatiesituaties moeilijk haalbaar bleek. Dat botst wel met de algemene lijn dat een IER de nieuwbouweisen volgt; voor een IER waarin twee systemen naast elkaar zouden komen, vragen wij dat liever na bij het VEKA dan dat wij er een kant in kiezen.

Twee zaken vallen sowieso buiten de regel. Verschillende wooneenheden in een appartementsgebouw of in meergezinswoningbouw mogen onderling wel verschillende systemen hebben, op voorwaarde dat wederzijdse beïnvloeding niet mogelijk is. En speciale ruimten zoals garages binnen het beschermd volume, stookplaatsen, liftschachten, brandstofopslagruimten en leidingkokers vallen buiten de EPB-ventilatie-eisen.

Systeem C en systeem D in de praktijk

Bij systeem C komt verse lucht binnen via natuurlijke toevoerroosters in vensters of muren, en gebeurt de afvoer uit de natte ruimten mechanisch. Het aandachtspunt dat EPB-Pedia zelf noemt is onderdruk: creëer die niet, want daardoor kunnen rookgassen van een kachel of open haard naar binnen getrokken worden. Bij vraaggestuurde systemen C kunt u kiezen voor zelfregelende toevoerroosters, zodat de toevoer beperkt wordt bij veel wind.

Bij systeem D gebeuren toevoer en afvoer beide mechanisch. Er kan geïnvesteerd worden in warmteterugwinning, waarmee gecontroleerd geventileerd kan worden met 70 à 90% minder energieverlies, afhankelijk van het rendement van de warmtewisselaar. Het aandachtspunt is de zomer: de warmteterugwinning moet uitgeschakeld kunnen worden met een zomerbypass.

Er speelt ook een rekenkundig verschil dat vaak over het hoofd wordt gezien. In de E-peilberekening worden de ventilatieverliezen van een woning vermenigvuldigd met de m-factor. Bij ontstentenis is die 1,5, uitgaande van de veronderstelling dat er geen bijzondere aandacht aan een perfecte uitvoering is besteed. Door een betere uitvoeringskwaliteit aan te tonen daalt die factor: tot 1,26 bij systeem A, 1,17 bij systeem B, 1,017 bij systeem C en 1,00 bij systeem D. De keuze van het systeem én de kwaliteit van de uitvoering werken dus rechtstreeks door in uw E-peil.

Centraal of decentraal

Bij een centraal systeem worden alle toevoer, alle afvoer, of beide samengebracht in één ventilatietoestel, met luchtkanalen en een rooster aan het eind. Een decentraal systeem werkt met lokale ventilatoren zonder kanalen, die rechtstreeks lucht uit een ruimte onttrekken of van buiten inblazen. EPB-Pedia koppelt aan dat onderscheid geen aparte eis of verbod.

Die keuze bepaalt vooral hoeveel plaats u nodig hebt in valse plafonds, kokers en technische ruimten. Ze wordt dus het best gemaakt terwijl de plannen nog op tafel liggen, niet wanneer de ruwbouw al staat. Eén technische randvoorwaarde geldt wel: een centraal ventilatiesysteem D moet voorzien zijn van een warmteterugwinapparaat, en een nieuw geplaatst of gewijzigd systeem B, C of D moet minstens één energiebesparende maatregel bevatten. Die installatie-eisen gelden bij renovatie en bij nieuwbouw van industriegebouwen.

Het kwaliteitskader: enkel bij woongebouwen

Bij nieuwbouw en IER van woongebouwen geldt bovendien het kwaliteitskader ventilatie, voor bouwaanvragen vanaf 1 januari 2016. Dat betekent twee verplichte documenten van een erkende ventilatieverslaggever: een ventilatievoorontwerp vóór de start van de werken, waarin het gekozen systeem, de componenten en de ruimtelijke impact vastliggen, en een ventilatieprestatieverslag na de werken, met onder meer de gemeten mechanische debieten. De EPB-verslaggever neemt de gegevens daaruit over in de startverklaring en de EPB-aangifte.

Dat kader geldt niet bij een gewone renovatie, niet bij niet-residentiële gebouwen en niet bij industrie. De ventilatie-eisen zelf blijven daar wel gelden; enkel de kwaliteitsprocedure eromheen valt weg. Meer daarover in wanneer een ventilatieverslaggever verplicht is.

Bij een gewone renovatie ligt het anders

Daar is er geen volledig systeem vereist en verschilt de eis per ruimte. In nieuwe natte ruimten komen afvoervoorzieningen en een doorstroomopening, in nieuwe droge ruimten toevoervoorzieningen en een doorstroomopening. In verbouwde ruimten geldt de toevoerverplichting enkel in de droge ruimten waar vensters vervangen of toegevoegd worden. Nieuwe ramen in een badkamer of keuken vallen er dus niet onder. Die regel behandelen wij apart in nieuwe ramen en toevoerroosters, en wat het betekent wanneer u in fasen werkt, staat in ventilatie bij gefaseerd renoveren.

Eén situatie is bij appartementsgebouwen courant: voor de EPB-eenheid gemeenschappelijk deel gelden geen ventilatie-eisen.

Laat de keuze vroeg vastleggen

De regelgeving schrijft geen letter voor. Ze schrijft prestaties voor: welke debieten gehaald moeten worden en hoe de lucht door het gebouw beweegt. Wie het systeem pas kiest wanneer de aannemer erom vraagt, kiest niet meer vrij: dan bepaalt de uitgevoerde ruwbouw welke opties er nog overblijven.

Op de pagina ventilatieverslaggeving leest u hoe het volledige traject verloopt, van voorontwerp tot prestatieverslag. Wilt u weten wat dat voor uw project betekent, bereken dan uw richtprijs in de offerte-configurator.