Ventilatie bij gefaseerd renoveren: de eisen gelden op wat u nieuw maakt

Bij verbouwingen, gedeeltelijke herbouw en uitbreidingen worden de minimale ventilatie-eisen enkel opgelegd voor de nieuwe delen. Daardoor kan een volledig werkend systeem in fasen gerealiseerd worden, bijvoorbeeld om financiële redenen, en kan de eigenaar de voorzieningen bij latere werken vervolledigen tot een systeem. Dat is geen gedoogbeleid maar een expliciet principe, met één duidelijke uitzondering: bij nieuwbouw en bij een ingrijpende energetische renovatie moet er een volledig ventilatiesysteem komen, en is faseren geen optie.

Dit artikel beschrijft woningbouw. Bij niet-residentiële gebouwen loopt de eis bij verbouwing over alle ruimten waar vensters vervangen of toegevoegd worden en niet enkel over de droge ruimten, en voor de verbouwing van industriegebouwen gelden er helemaal geen ventilatie-eisen.

Wat per type ingreep verplicht wordt

Elke nieuwe ruimte krijgt er dus twee onderdelen bij: de toe- of afvoer die bij het type ruimte hoort, en de doorstroomopening die de lucht laat circuleren. Wie de tabel als checklist gebruikt, vergeet dat tweede deel het vaakst.

Bij verbouwing geldt daarnaast uitdrukkelijk: er zijn geen eisen voor de luchtafvoer van ruimten, en geen eisen voor de luchttoevoer via doorstroom van natte ruimten waar buitenlucht niet verplicht is, zoals een badkamer of een gang. Voor een EPB-eenheid “gemeenschappelijk deel” gelden er helemaal geen ventilatie-eisen.

Het ontwerpdebiet mag u bovendien op meer dan één manier halen: met nieuwe voorzieningen in nieuwe scheidingsconstructies, met nieuwe voorzieningen in bestaande scheidingsconstructies in een ruimte met dezelfde bestemming, of met bestaande voorzieningen zoals een reeds aanwezige mechanische afvoer. Roosters hoeven dus niet per se in het nieuwe raam te zitten.

De begrenzing die faseren betaalbaar houdt

In ruimten waar bestaande vensters worden vervangen, mag het vereiste toevoerdebiet beperkt worden tot 45 m³/h per lopende meter venster dat vervangen of toegevoegd wordt. Ligt dat hoger dan het ontwerptoevoerdebiet van de ruimte, dan mag het tot dat ontwerptoevoerdebiet beperkt worden.

Dat is precies wat faseren mogelijk maakt: vervangt u in een fase maar een deel van de ramen van een ruimte, dan schaalt de eis mee met de lopende meter vervangen venster. Bij nieuwbouw en bij een ingrijpende energetische renovatie bestaat die begrenzing niet; daar geldt het volledige ontwerptoevoerdebiet. Deze regeling geldt voor bouwaanvragen vanaf 8 september 2011.

Even belangrijk is wat níét als “vensters vervangen” telt, want dat bepaalt of een fase een verplichting meebrengt. Deuren tellen niet als vensters, en dakkoepels of andere transparante openingen in een plat dak of in een dak met een helling kleiner dan 30 graden evenmin. Een bestaand venster dat volledig hergebruikt wordt op dezelfde plaats telt niet als vervangen, en enkel de beglazing vervangen ook niet. Hetzelfde geldt voor een gerestaureerd oud, waardevol venster dat integraal en op dezelfde plaats teruggeplaatst wordt.

Eén geval telt wél mee en wordt vaak gemist: een venster dat integraal wordt hergebruikt op een andere plaats in de gevel geldt wel als vervangen of toegevoegd. Gaat het om een droge ruimte, dan moet er voldoende toevoer voorzien worden. Hoe die toevoer eruitziet, staat in nieuwe ramen plaatsen? Dan hebt u toevoerroosters nodig.

Elke fase heeft haar eigen ijkpunt

Hier zit het risico dat het vaakst over het hoofd wordt gezien. De EPB-eisen hangen aan de datum van de vergunningsaanvraag of melding, niet aan de startdatum van de werken. Loopt uw project over meerdere aanvragen, dan heeft elke fase een eigen ijkpunt en dus mogelijk een eigen eisenpakket. Drie situaties lopen anders af:

• Wordt voor het hele gebouw een volledig nieuwe vergunning aangevraagd, dan gelden de eisen van het moment van die laatste aanvraag, met een nieuw EPB-dossiernummer. Een dossier dat in 2024 vergund was, verliest daarmee de oude regeling.
• Betreft het een wijzigingsvergunning met een fysieke uitbreiding met EPB-eenheden, dan blijven op het al vergunde gebouw de oude eisen gelden en krijgen de nieuwe eenheden de eisen van het moment van de wijziging. Binnen één project bestaan er dan twee eisensets naast elkaar, met een aangifte onder beide dossiernummers.
• Betreft de wijziging geen bijkomende EPB-eenheden, dan gelden de eisen van de oorspronkelijke vergunning en mag de aangifte onder het oorspronkelijke dossiernummer ingediend worden. Licht dat toe bij het VEKA, zodat er geen onterechte boetebrief volgt onder een tweede nummer.

Werk daarom per fase met een eigen ijkpunt in het dossier en leg vast welke aanvraagdatum bij welk bouwdeel hoort. Wie de ventilatienota van fase 1 hergebruikt in fase 4, dient een document in dat op de verkeerde regelgeving steunt.

Wanneer faseren het project naar het zware pakket duwt

Een tweede aandachtspunt is de categorie. Er is sprake van een ingrijpende energetische renovatie wanneer cumulatief minstens 75% van de bestaande en nieuwe scheidingsconstructies die het beschermd volume omhullen en aan de buitenomgeving grenzen geïsoleerd wordt, én minstens de opwekkers om een specifiek binnenklimaat te realiseren volledig vervangen worden. Beide voorwaarden samen, niet één van beide.

Die toets gebeurt per EPB-eenheid. Bij een gefaseerd appartementsproject kan het ene appartement dus een ingrijpende energetische renovatie zijn en het andere een gewone renovatie. De volledige drempelwaarden staan in de 800 m³-grens en de 75%-regel.

Belandt een eenheid in dat pakket, dan verschuift de ventilatie-eis van “voorzieningen op de nieuwe delen” naar “een volledig systeem”, en komt er meer bij dan de installatie alleen. Voor woongebouwen geldt bij nieuwbouw en bij een ingrijpende energetische renovatie het kwaliteitskader ventilatie, voor bouwaanvragen vanaf 1 januari 2016: een erkende ventilatieverslaggever, een ventilatievoorontwerp vóór de start van de werken en een ventilatieprestatieverslag na de werken. Bij een gewone renovatie geldt dat kader niet, en voor niet-residentiële gebouwen evenmin. Welke systemen in aanmerking komen, staat in systeem A, B, C of D.

Eén detail is bij faseren relevant en tegelijk niet eenduidig in de bron: het combineren van verschillende ventilatiesystemen binnen één wooneenheid is bij nieuwbouw niet toegelaten, terwijl het bij renovatie en bij een ingrijpende energetische renovatie enkel als aanbeveling geformuleerd wordt, omdat de eis in renovatiesituaties moeilijk haalbaar bleek. Leg de systeemkeuze bij een gefaseerd dossier dus vooraf vast in plaats van ze per fase te laten ontstaan.

Erfgoed: een vrijstelling met scherpe randen

Bij beschermde gebouwen en gebouwen in een beschermd cultuurhistorisch landschap, stads- of dorpsgezicht geldt de toevoereis bij het vervangen van vensters niet. Die vrijstelling geldt enkel bij renovatie en enkel voor de bestaande, niet herbouwde delen. Voor een gefaseerd dossier is de waarschuwing die daarbij hoort de belangrijkste: ze geldt niet bij een uitbreiding, een gedeeltelijke herbouw of een ingrijpende energetische renovatie van zo’n gebouw. Dat zijn net de ingrepen die in een fasering opduiken. Zie EPB-eisen bij beschermd erfgoed.

Ontwerp de luchtstroom over de fases heen

Ventilatie werkt als een keten: verse lucht komt binnen in de droge ruimten, stroomt via doorstroomopeningen naar de natte ruimten en wordt daar afgevoerd. Plaatst u in fase 1 de toevoer en pas in fase 3 de afvoer, dan hebt u twee jaar lang voorzieningen die niet als systeem werken. De regelgeving raadt zelf aan om, waar het praktisch en financieel haalbaar is, meteen een volledig en correct werkend systeem te realiseren, ook waar dat niet verplicht is. Bepaal dus de eindtoestand van de luchtstroom voordat fase 1 vertrekt: kanaalruimte en doorvoeringen reserveren kost in de ruwbouwfase weinig en achteraf veel. De debieten staan in de debieteisen per ruimte.

Wat wij voor bureaus doen

Bij een gefaseerd dossier zit het werk niet in de berekening maar in de opvolging: welk bouwdeel hoort bij welke aanvraag, welk eisenpakket geldt daar, en wat is er per fase al aantoonbaar uitgevoerd. Dat is precies het deel dat blijft liggen wanneer een bureau vol zit.

Op de pagina voor professionele opdrachtgevers leest u hoe wij projecten over meerdere fases opvolgen. Wilt u enkel het ventilatieluik of het EPB-luik uitbesteden, bekijk dan onderaanneming en ventilatieverslaggeving. Voor een concreet project vraagt u het snelst een richtprijs via de offerte-configurator, of u belt ons om de fasering samen door te lopen.