Ventileren, verluchten en luchtzuiveren: drie dingen die elkaar niet vervangen

Ventileren is lucht voortdurend verversen via roosters, kanalen of een ventilator. Verluchten is ramen en deuren wijd openzetten voor een snelle luchtwisseling. Een luchtzuiveraar filtert deeltjes uit de lucht die al in de kamer staat en ververst dus niets. De drie doen niet hetzelfde en ze vervangen elkaar niet.

Dit artikel is voorlichting over gezonde binnenlucht in woningen, geen samenvatting van uw EPB-verplichting. Dat onderscheid is hier belangrijk, want de woorden komen uit twee verschillende werelden. De term verluchten komt van de voorlichting van het Departement Omgeving; in de officiële kennisbank energieprestatie van de Vlaamse overheid bestaat hij niet als vakterm. Over luchtzuivering zegt die kennisbank helemaal niets: er is geen enkele bron waaruit blijkt dat een luchtzuiveraar een ventilatie-eis kan invullen. Wat de regelgeving wel kent, staat verderop.

Wat de regelgeving wel onderscheidt

De energieprestatieregelgeving werkt met twee vormen van ventilatie.

Basisventilatie, ook hygiënische ventilatie genoemd, is constant, 24 uur op 24, minimaal en gecontroleerd ventileren. Die vorm is voor nieuwe gebouwen verplicht sinds 2006. Om ze goed te doen werken heeft een gebouw een ventilatiesysteem A, B, C of D nodig.

Intensief ventileren is een grote hoeveelheid lucht verversen op korte termijn, bijvoorbeeld door een venster of een deur open te zetten, of met een dampkap tijdens het koken. Het wordt enkel toegepast wanneer de basisventilatie onvoldoende is, bijvoorbeeld bij zeer warm weer of bij sterke geuren en dampen. Het is uitdrukkelijk een extraatje bovenop de basisventilatie en geen invulling van de basisventilatie-eis.

Dat is precies het onderscheid dat in de volksmond “ventileren tegenover verluchten” heet. Het verschil in gedrag is hetzelfde; alleen de woorden verschillen.

Waarom het ertoe doet

Het Departement Omgeving zet de gezondheidsredenen om te ventileren op een rij. Vier daarvan komen wij in woningen het vaakst tegen.

Vocht. Koken, douchen, wassen, drogen en ademen brengen vocht in de lucht. Stapelt dat op, dan krijgen schimmels en huisstofmijt vrij spel.

CO₂. In een gesloten ruimte loopt de CO₂-concentratie op door de aanwezigheid van mensen. Dat merkt u aan hoofdpijn of een onwel gevoel, meestal zonder dat u de oorzaak bij de lucht zoekt.

Schadelijke stoffen. Verf, lijmen en nieuwe meubels geven stoffen af aan de binnenlucht. Bij opstapeling horen daar klachten als hoofdpijn, allergie en astma bij.

Verbrandingstoestellen. In ruimtes met open verbrandingstoestellen brengt een tekort aan zuurstof een risico op CO-vergiftiging mee. Daarmee is ventilatie in dit rijtje geen comfortkwestie meer.

En de luchtzuiveraar

Een luchtzuiveraar werkt enkel op het stofgehalte. Hij regelt het vocht- en zuurstofgehalte in de lucht niet. Hij circuleert de lucht die er al is, en ververst ze niet.

Daarmee vervangt hij noch de basisventilatie, noch het openzetten van een raam. Een toestel dat deeltjes wegvangt, lost een vochtprobleem niet op en verlaagt de CO₂-concentratie niet. Wie een schimmelplek of een muffe slaapkamer met een luchtzuiveraar wil aanpakken, behandelt een symptoom dat niet eens gefilterd wordt. Dat maakt het toestel niet nutteloos, maar het staat naast de ventilatie en niet ervoor.

Wat er in een woning wél lucht mag hergebruiken

Eén vorm van hergebruik is in een woning uitdrukkelijk toegelaten, en die wordt geregeld verward met luchtzuivering. Bedraagt het totaal mechanisch gerecycleerde debiet uit de slaapkamers en studeerkamers evenveel als er nodig is om luchttoevoer te voorzien in de woonkamer, dan mag dat debiet als luchttoevoerdebiet van de leefruimte gebruikt worden. Is het onvoldoende, dan moet er bijkomende buitenlucht in de woonkamer komen. Het moet daarbij om mechanische recirculatie gaan, niet om natuurlijke.

De regelgeving beveelt wel aan om ook een hoeveelheid verse buitenlucht in de leefruimte toe te voeren. Enkel gerecycleerde toevoerlucht is niet wenselijk, al is het niet verboden. In niet-residentiële gebouwen ligt dat strenger: daar moet het minimaal geëiste toevoerdebiet van een ruimte bestemd voor menselijke bezetting altijd met buitenlucht gerealiseerd worden.

Wat u zelf kunt doen

Twee gewoonten en één controle volstaan voor de meeste woningen.

Verlucht op de momenten die ertoe doen. Na schilderwerk, na het binnenbrengen van nieuwe meubels, na het douchen en ‘s ochtends na het slapen. Dat zijn precies de piekmomenten waarvoor intensief ventileren bedoeld is.

Laat de basisventilatie met rust. Een rooster dat dichtgeschilderd, afgeplakt of achter een kast weggewerkt is, ventileert niet meer. Hetzelfde geldt voor de doorstroom tussen ruimten. In alle vier de systemen verloopt die doorstroming via roosters in binnenwanden of binnendeuren, of via de spleet onder de binnendeur. Die spleet lijkt een afwerkingsdetail, maar het is de doorgang waarlangs de lucht van uw slaapkamer naar de afvoer in de badkamer stroomt. De regelgeving zet er ook maten op: minstens 70 cm² onder de deur van een slaapkamer, een badkamer of een wc, en minstens 140 cm² onder de keukendeur.

Kijk naar de signalen. Terugkerende schimmel, aanhoudende geuren of een kamer waarin u stelselmatig hoofdpijn krijgt, wijzen vaker op een luchtprobleem dan op een isolatieprobleem.

Twee systeemgebonden aandachtspunten horen daarbij. Bij systeem C, met natuurlijke toevoer via roosters en mechanische afvoer uit de natte ruimten, moet u opletten dat u geen onderdruk creëert: daardoor kunnen rookgassen van een kachel of een open haard naar binnen getrokken worden. Bij systeem D, met mechanische toevoer en afvoer, moet de warmteterugwinning in de zomer uitgeschakeld kunnen worden met een zomerbypass.

Van gezonde lucht naar een dossier

Voor bouwheren is dit meer dan een gezondheidsverhaal. Bij nieuwbouw en bij een ingrijpende energetische renovatie moet er een volledig ventilatiesysteem komen; bij een gewone renovatie volstaan toe- of afvoervoorzieningen op de delen die u aanpakt. Welk pakket op uw project van toepassing is, hangt af van de aard van de werken, de bestemming en de datum van de vergunningsaanvraag of melding.

Eén verwachting klopt daarbij niet. Opengaande delen openzetten levert wel aanvullende ventilatie op, en dat verlaagt het risico op oververhitting, maar het telt niet mee voor de hygiënische ventilatiedebieten. Het effect zit in de oververhittingsindicator, niet in de eisen die uw systeem moet halen. Zie oververhitting.

Twee artikels sluiten hierop aan: welke systemen er bestaan en wat ze onderscheidt, leest u in systeem A, B, C of D; de debieten per ruimte staan in de debieteisen per ruimte.

Wat wij in een ventilatiedossier doen, van het voorontwerp vóór de werken tot de meting achteraf, staat op ventilatieverslaggeving. Bouwt of verbouwt u zelf, kijk dan bij particuliere bouwheren. Wilt u meteen weten wat uw dossier kost, bereken uw richtprijs met de offerte-configurator.